[02-11-2007]
Inleiding
Berlijn is de wereldberoemde hoofdstad van het sinds 1990 weer verenigde Oost- en West-Duitsland met een kleine 3,5 miljoen inwoners. De stad kent een bewogen geschiedenis en onderscheidt zich in een aantal opzichten van andere wereldsteden. Berlijn heeft geen echt centrum in de zin van een samenhangende historische stadskern. Dat heeft enerzijds te maken met de ontwikkeling van de stad als samensmelting van voorheen autonome gemeenschappen en districten zoals Spandau, Teltow, Charlottenburg en Köpenick. Anderzijds is de eerdergenoemde geschiedenis van Berlijn, zoals de stedenbouwkundige invloed van het Nationaalsocialisme, de bombardementen in de Tweede Wereldoorlog en de scheiding van de stad als gevolg van de Koude Oorlog er debet aan de stad nog vooral het karakter lijkt te hebben van een aaneenschakeling van min of meer autonome delen, wat goed terug te zien is in de architectuur.
Mede door deze ontwikkelingen is Berlijn qua structuur ruim van opzet, met brede straten en allées.
Mobiel Berlijn
Berlijn was een van de eerste Europese steden om een metronet aan te leggen. Daarnaast heeft Berlijn een uitgebreid bus-, tram- en S-Bahnnet. De scheiding van de stad heeft in de beide stadshelften een verschillende uitwerking gehad: in het westen koos men voor een sterke ontwikkeling van bus en metro, in het oosten legde men een sterke functie bij tram en S-Bahn.
Mede als gevolg van de sterke, diverse ontwikkeling van het OV-net en de relatief sterke inkomensverschillen, kent de stad een laag autobezit. Verder beschikt de stad over een fijnmazig wegennet met belangrijke corridors die veel verkeer uit de binnenstad weghouden. Hierdoor kent Berlijn weinig problemen met autoverkeer en is er een cultuur die tegelijkertijd enerzijds een hoge acceptatie van het OV behelst, maar anderzijds een laag draagvlak voor sturende maatregelen op het gebied van mobiliteit. Gedragssturing op het gebied van mobiliteit, zoals parkeerbeleid en autodelen staan in Berlijn dan ook nog in de kinderschoenen.
OV in Berlijn
Op openbaar vervoergebied bracht Berlijn ook belangrijke inzichten. Een tweetal presentaties van de Senatsverwaltung für Stadtentwicklung (SenStadt) van het Land Berlin (in Nederlandse termen: het dagelijks bestuur van de stadsregio Berlijn) leerden ons dat men ook in Duitsland druk bezig is met het verzakelijken van de relatie tussen overheid en het vervoerbedrijf. Men is echter nog niet zover als Nederland waar, indien de stadsregio's hiervoor kiezen, de aanbestedingen van het vervoer in de grote steden voor de deur staan. Onlangs heeft het Land Berlin een contract afgesloten met de BVG, het stadsvervoerbedrijf van Berlijn, waarin afspraken over kwaliteit, punctualiteit, rituitval, maar ook milieunormen zijn opgenomen. Het contract kan gezien worden als een aanbesteding waarbij de opdracht onderhands aan het vervoerbedrijf gegund wordt en heeft met de looptijd 2008-2020 een opmerkelijk lange geldingsduur. Dit hangt samen met de erfenis uit onder andere het DDR-verleden, waarin het vervoerbedrijf als nadrukkelijk instrument fungeerde voor het garanderen van werkgelegenheid. Daardoor is er nog steeds een relatief groot personeelsbestand, waardoor er veel personeel in dienst is dat door natuurlijk verloop zal moeten afnemen. Met de vakbonden is afgesproken dat er in de komende jaren een forse inkrimping van het personeelsbestand zal plaatsvinden, voornamelijk te bereiken door natuurlijk verloop. In ruil daarvoor is een lange contracttermijn met de BVG overeengekomen. Dit is een duidelijk specifieke lokale thematiek en een wezenlijk verschil met de Nederlandse situatie. Ook met de andere vervoerbedrijven, S-Bahn Gmbh en DB Regio heeft SenStadt contracten afgesloten. Deze contracten lopen eerder af dan het contract met BVG en daardoor zal er voor het S-Bahn- en regionale spoorvervoer waarschijnlijk eerder sprake zijn van openbare aanbesteding dan voor het stadsvervoer.
Op bezoek bij de buren: OV in PotsdamBuurbedrijf ViP in Potsdam is aanzienlijk verder met ontvlechting en verzakelijking: dit kleine, maar goed georganiseerde bedrijf heeft de afgelopen jaren een reorganisatie doorgevoerd, waarbij veel is geïnvesteerd in de interne processen en vernieuwing van systemen. Men heeft gekozen voor centralisatie waarbij stallingen, werkplaats en verkeersleiding zijn geïntegreerd in één pand en daarbij zoveel mogelijk voor het gebruik maken van de nieuwste techniek. De reorganisatie is ontstaan uit noodzaak, omdat het nog onderdeel uitmaakt van een gemeentelijke holding waarin ook andere gemeentelijke nutsbedrijven ondergebracht zijn. In een constructie zijn kruissubsidies gebruikelijk (overschotten uit het ene nutsbedrijf kunnen worden doorgesluisd naar het andere). Deze subsidiestructuur wordt binnen enkele jaren wettelijk verboden.
Feestelijke afsluiting
De dag werd afgesloten met een rondrit per Gotha-museumtram door Potsdam. De Gotha-tram stamt uit de DDR-tijd en heeft jarenlang het straatbeeld bepaald in vele Oost-Duitse steden. De rondrit werd begeleid door een gids en bracht het gezelschap, onder het genot van een hapje en een drankje onder andere langs het Hollandse Kwartier (Holländische Viertel) en Russische Alexandrowka-kolonie, dat op de Unesco-werelderfgoedlijst staat. Daarna werd een bezoek gebracht aan de Glienicker Brücke, een van de belangrijke locaties uit de tijd van de Koude Oorlog, omdat hier jarenlang spionnen tussen het oosten en het westen zijn uitgewisseld. De goede sfeer en de bezienswaardigheden gaven de afsluiting van het uitstapje een feestelijk tintje.
